Volksverhalen Almanak


Leeftijd:
Verteltijd: ca. 4 min.
Herkomst:

Brief van een moeder aan haar zoon die in de nor zit Een smartlap van het zuiverste water van Koos Speenhoff

Mijn lieve zoon, je moeder laat je weten,
als dat ze jou geheel niet kan vergeten.
't Is negen uur, je vader is naar bed
en in mijn handen heb ik jouw portret.
't Is stil in huis maar voor dat ik ga leggen,
o jongenlief, moet ik je nog wat zeggen.
Dat ik van narigheid geen raad meer weet,
dat ik geen rustig stukkie brood meer eet.

Ik lig soms heel de nacht van jou te dromen.
Totdat de tranen in mijn ogen komen.
Ik ben al oud, het maakt me zo kapot.
't Is toch zo hard dat ik jou missen mot.
En vader wil jouw naam in huis niet horen.
Dat heeft-ie mij daarnet nog zo bezworen.
Wanneer ik soms maar even van jou praat,
vloekt hij me stijf, je weet wel hoe dat gaat.

En op je meissie mot je ook niet hopen,
die zag 'k 'n zondag met een ander lopen,
ze had die hoed, die jij haar gaf nog op,
die met die veer, die droeg ze op haar kop.
Van al jouw centen speelt ze nu de dame,
die kakmadam, ze most zich liever schame.
Nou jij voor haar de nor ben ingegaan,
nou loopt ze as een sloerie op de baan.

Maar hou je stil, dat zal haar wel berouwen.
Laat ze gerust met heel de buurt gaan sjouwen.
't Was niks voor jou, jij mot een ander wijf,
jij mot er een met voortgang in haar lijf.
Zoals Marie, je weet wel met die tanden,
daar zul je heel wat beter mee belanden,
die mag jou graag, dat weet ik al een tijd,
als ze maar durfde had ze 't jou gezeid.

Zij zorgt toch o zo goed voor 't werk en 't eten.
Ze breit je kousen als ze zijn versleten.
Door haar zal jij geen smerigheid meer doen.
En ook geen messen trekken net als toen.
Wanneer ik daaraan denk dan mot ik grienen,
jij kan met verven toch je brood verdienen.
En als je heel je straf heb afgedaan,
mot jij weer naar je ouwe baas toe gaan.

Al scheldt de buurt, daar mot je niet om malen.
We komme samen om je af te halen.
Marie en ik we wachten bij de poort,
met 'n schoon halfhempie en een staande boord.
Dan koop ik voor een dubbeltje sigaren,
je houten pijpie zal ik trouw bewaren,
en als je thuis komt is je potje gaar,
dan staat er spek met kroten voor je klaar.

Ik voel de slaap al in mijn ogen komen.
Je moeder gaat nou zeker van je dromen.
Want als ik jou niet overdag mag zien,
zie ik je in mijn droom vannacht misschien.
Dan zie ik jou in 't hoekie zitten roken,
en sta ik bij 't fornuis de pot te koken.
Vergeet je moeder niet, o jongenlief,
de lamp gaat uit, ik eindig nou mijn brief.


*   *   *

Brief van een moeder aan haar zoon die in de nor zit Samenvatting
Een smartlap van het zuiverste water van Koos Speenhoff.

Toelichting
Jacobus Hendrikus (Koos) Speenhoff (Rotterdam, 23 oktober 1869 - Den Haag, 3 maart 1945) was een Nederlandse dichter-zanger. Voor de Nederlandse kleinkunst heeft hij een pioniersrol vervuld.

Bekende liedjes
Het broekie van Jantje
Brief van een moeder aan haar zoon die in de nor zit
De schutterij (Ook wel bekend als: Daar komen de schutters)
Ik hou van alle vrouwen

Levensloop
Speenhoff groeit op in Krimpen aan de Lek. Hij is de zoon van de vooraanstaande protestantse koopman Jacob Speenhoff en de katholieke Magdalena de Jager - een vrouw van eenvoudige komaf. Na een korte periode bij de marine - die hij vanwege een ongeval verlaat - treedt Speenhoff bij zijn vader in dienst als vertegenwoordiger. Hoewel hij in die hoedanigheid half Europa door mag reizen, verveelt het vak hem al snel. Omstreeks 1895 verruilt hij het dorp Krimpen voor het mondainere Rotterdam om daar het leven van bohemien te leiden. Uiteindelijk probeert hij van zijn hobby - het schrijven van versjes en liedjes - zijn beroep te maken.

Dat lukt wonderwel. Rond 1905 is Speenhoff, dankzij de ongewone openhartigheid waarmee hij het volkse leven beschrijft en de even ongewone deftigheid waarmee hij zijn liedjes ten gehore brengt, een succesvol variétéartiest, die daarnaast ook bekendheid verwerft met het maken van illustraties - bijvoorbeeld bij zijn eigen verzenbundels. Zijn lijfspreuk luidt 't Is anders. Het motto is een treffende illustratie van de verwarring die in de loop van zijn leven rond de deftige volkszanger zal blijven bestaan.

Op 24 augustus 1905 trouwt Speenhoff met Cesarina Prinz. De twee treden gezamenlijk op als de heer en mevrouw J.H. Speenhoff-Prinz.

Hoewel het werk van Speenhoff in brede kring wordt gewaardeerd zijn er ook andere geluiden. Met name in conservatief-katholieke kring wordt schande gesproken van het 'zedeloze' en 'ontaarde' karakter van Speenhoffs liedkunst. Men valt met name over het gebruik van woorden als sloerie, billen en de uitdrukking stijf-vloeken. Het levert diverse schandalen op die Speenhoff tot held van het vooruitstrevende volksdeel maken.

Op 13 februari 1915 geeft heel kunstminnend Nederland acte-de-presence bij Speenhoffs koperen artiestenjubileum. Er wordt vastgesteld dat de bloemenhulde die Speenhoff bij die gelegenheid wordt gebracht, alle records breekt en in het bijbehorende gedenkboek steken prominenten als Herman Heijermans, Willem Kloos en Henriëtte Roland Holst de loftrompet over de jubilaris.

Nog datzelfde jaar blijkt dat het jubileum tegelijk een soort afscheidsfeest was. Speenhoff is kennelijk niet met zijn tijd meegegaan en het kunstminnende publiek laat het steeds meer afweten. Eind 1915 veroorzaakt hij ophef doordat hij, als reactie op kritiek uit katholieke hoek, vertelt dat hij zelf katholiek is. De mededeling krijgt steeds meer het karakter van een bekering. Speenhoff zegt zich te schamen voor zijn vroegere werk. Hij kuist zijn oude teksten. Brief van een moeder aan haar zoon die in de nor zit heet vanaf dat moment Brief van een moeder aan haar zoon die in de gevangenis zit; de billen worden beentjes en onzedelijk geachte versregels worden vervangen door minder openhartige varianten.

Of Speenhoffs koerswijziging het gevolg is van nieuwe morele inzichten, of dat hij probeert meer optredens voor katholieke ontspanningsverenigingen te krijgen, blijft onduidelijk. In elk geval is hij vanaf dat moment voor velen het mikpunt van spot. In de loop der jaren ontwikkelt hij zich tot een verbitterde conservatief die regelmatig klaagt over het gebrek aan serieuze erkenning voor zijn werk.

In de jaren dertig doet Speenhoff een aantal antisemitische uitspraken en tijdens de oorlogsjaren doet het gerucht de ronde dat Speenhoff lid van de NSB is geworden. De naam Speenhoff wordt namelijk regelmatig genoemd in het pro-Duitse radioprogramma Het Zondagmiddagcabaret van Paulus de Ruiter (waaraan ook Jacques van Tol meewerkt.) Het is echter niet Koos of Cesarina maar hun dochter Ceesje Speenhoff die in het programma optreedt. Koos Speenhoff heeft zich altijd van de politieke activiteiten van zijn dochter gedistantieerd.

Vlak voor het einde van de Tweede Wereldoorlog is Speenhoff een van de doden die vallen bij het bombardement op het Haagse Bezuidenhout.

Het levenslied
Volgens Van Dale: een 'lied waarin gewoon-menselijke dingen (met accent op het droevige, sentimentele of melodramatische) worden bezongen en al of niet een bepaalde levens- of maatschappijbeschouwing tot uitdrukking komt'.

De smartlap is volgens dezelfde Van Dale geen verwijzing naar de zakdoek om de tranen te drogen, maar een synoniem voor het levenslied dat tevens wordt omschreven als ‘sentimenteel lied, (ongunstig) levenslied met vals sentiment'.

Verschillen
Het levenslied bezingt met een snik in de stem een treurig lot. Ze gaan over de grote thema's die iedereen bezighouden, jong, oud, arm en rijk. De opbouw is meestal eenvoudig: drie coupletten en drie refreinen. De tekst heeft een moralistische strekking. Het grote verschil tussen levenslied en smartlap is dat het levenslied meestal in de derde persoon wordt geschreven, het gaat over het leed van een ander. Terwijl de smartlap meestal over (het leven van) de zanger zelf gaat.

Het is aannemelijk dat het woord ‘smartlap' verwijst naar de marktzangers die vroeger met beschilderde doeken het verhaal van hun ballades aan het ongeletterde publiek vertelden.

Brief van een moeder aan haar zoon die in de nor zitMaar Jacques Klöters, dé autoriteit op het gebied van het Nederlandse levenslied, beweert in zijn pas verschenen boek ‘Huilen is voor jou te laat’ dat het woord 'smartlap’ pas in de jaren zestig van de twintigste eeuw in zwang raakte, als aanduiding voor sentimentele liederen voor mensen 'met weinig literaire ontwikkeling'.

In die tijd werd er ietwat neerbuigend gekeken naar de liederen 'in kromme taal, vol vals sentiment en met veel opgebakken narigheid'. Klöters stelt verder dat tegenwoordig juist deze liedjes gewaardeerd worden. "Zo is de spottende term smartlap eigenlijk een aanbeveling geworden, een aanwijzing voor de kwaliteit van het opgeroepen sentiment," schrijft Klöters in zijn voorwoord.

Trefwoorden


Thema

Verhaalsoort

Herkomst: Nederland
Verteltijd: ca. 4 min.
Leeftijd: vanaf 11 jaar

Lees ook