Volksverhalen Almanak


Leeftijd:
Verteltijd: ca. 12 min.
Herkomst:




De tovenares Circe Een Griekse mythe over Odysseus en een tovenares

Lang en ver had Odysseus in zijn omzwervingen over de zee gezeild toen hij met zijn bemanning bij een eiland met de naam Aia belandde. Daar woonde de machtige tovenares Circe, de dochter van de zonnegod Helios.

De tovenares CirceNadat Odysseus en zijn metgezellen gerust hadden en hij getreurd had over zijn vrienden die tijdens de lange tocht hun leven hadden verloren, beklom de held een heuvel in de buurt van het strand om te zien of er ook mensen op het eiland woonden. In de verte zag hij achter een bos rook opstijgen. Odysseus, door nieuwsgierigheid geprikkeld, beraadde zich langdurig of hij op onderzoek zou uitgaan om de herkomst van de rook te vinden. Uiteindelijk leek het hem het beste om eerst naar zijn metgezellen terug te keren om met hen te overleggen. Toen de held over zijn ontdekking had verteld werden allen door grote droefheid bevangen. Ze dachten aan de afschuwwekkende cycloop Polyfemos en aan de Laistrygonen, allemaal menseneters, en ze klaagden luid.

Maar Odysseus wilde per se weten waar hij aan toe was met die rook. Daarop verdeelde hij zijn manschappen in twee groepen van tweeëntwintig man. De ene groep werd aangevoerd door Eurylochos, de andere door Odysseus zelf. Toen lieten ze het lot beslissen welke groep op verkenning zou uitgaan, en dat lot trof Eurylochos.

Wenend en bedroefd trok Eurylochos met zijn groep naar het onbekende, niet wetend wat hem te wachten zou staan. Nadat ze een flink stuk van de weg hadden afgelegd, zagen ze op een lage heuvel in een bebost dal het mooie huis van de tovenares Circe liggen; het was prachtig gebouwd met bewerkte stenen. Rond het huis zwierven vele dieren, bergwolven en leeuwen slopen rond. Ze waren tam en besprongen de mannen niet, maar omringden ze voorzichtig als wilden ze zich tegen Eurylochos en zijn mannen aan vleien. De dieren waren eigenlijk mensen die door Circe waren betoverd en in dieren veranderd. Eurylochos en zijn mannen waren bang voor de dieren en gingen door de poorten van het bouwwerk naar binnen. Daar hoorden ze een bekoorlijke melodie uit het huis komen. Circe zat in haar weefstoel en werkte aan een schitterend tapijt. Ze riepen naar binnen en de mooie tovenares kwam naar buiten en nodigde hen vriendelijk uit naar binnen te komen; en allen volgden haar, behalve Eurylochos, want hij vermoedde onheil.

In haar prachtige huis liet Circe de vreemdelingen op schitterende stoelen en tronen plaatsnemen en gaf hun een geurige wijn te drinken waarin ze kaas, meel en honing had gemengd. Maar heimelijk had Circe ook bedwelmende toversappen door de wijn gemengd waardoor de mannen hun vaderland vergaten en bij haar op het eiland bleven. Nauwelijks hadden de mannen van Eurylochos van de zoete wijn geproefd of Circe nam haar toverstaf en raakte hen aan. Meteen veranderden ze in borstelige varkens. In plaats van menselijke klanken brachten ze alleen nog maar geknor voort: maar hun verstand bleef normaal, dat werd door de tovenarij niet aangetast. Zo zagen ze er uit als varkens, maar ze dachten en gedroegen zich nog als mensen. De tovenares sloot ze vervolgens op in de stallen en gaf ze eikels als voer.

Lang wachtte Eurylochos voor het stenen huis, maar zonder succes, zijn mannen kwamen niet meer terug. Met onrust in zijn hart spoedde hij zich terug naar Odysseus. Hij kon echter geen woord meer uitbrengen, zozeer was zijn hart door angst bevangen; uit zijn ogen stroomden de tranen. Pas na lang aandringen van de anderen om toch alles te vertellen, zei hij dat al zijn mannen in het stenen huis waren gelokt en dat niemand van hen was teruggekeerd. Odysseus begreep meteen dat er haast geboden was en greep snel zijn zwaard en beval Eurylochos hem naar het huis te leiden. Eurylochos smeekte Odysseus op zijn knieën om hem niet mee te nemen omdat niemand uit het toverhuis terug zou keren. "Blijf dan," zei Odysseus toen, "ik zal alleen gaan, want het is mijn plicht." En hij snelde weg om zijn metgezellen te redden.

De tovenares Circe
Maar als de nood het hoogst is, dan is de redding vaak nabij. Toen Odysseus met bezwaard gemoed op weg was naar het huis van de tovenares, kwam de god Hermes in de gedaante van een jonge man naar hem toe en zei: "Vreemdeling, je vrienden zijn door de tovenares Circe als varkens in de stal opgesloten. Als je er naar toe gaat om ze mee terug te nemen, zal het je als hen vergaan. Circe zal je ook in een varken veranderen en opsluiten. Maar ik zal je helpen. Neem dit toverkruid, het heet moly, en ruik er aan. Als Circe de toverwijn voor je mengt, zal deze plant je beschermen en zal je niet in een dier veranderen. Drink alleen de wijn die de tovenares je geeft. Als ze je met haar toverstaf beroert, trek dan je zwaard en stort je op haar alsof je haar van het leven wilt beroven. Laat haar niet los voordat ze bij de goden heeft gezworen je niets te doen en je metgezellen te bevrijden en weer in mensen te veranderen." Toen gaf Hermes Odysseus de heilzame wonderplant moly: de wortel was zwart, maar de bloesem wit als melk. Voor een mens is het moeilijk de plant uit te graven, maar de goden kunnen alles.

Snel ging Odysseus weer op weg naar het huis van de tovenares. Daar aangekomen riep hij luid de bewoonster en meteen trad Circe door de poort naar buiten en nodigde hem uit naar binnen te komen. Ze liet hem op een prachtige stoel plaatsnemen en bood hem de wijn aan. Maar toen ze hem met haar toverstaf aanraakte en daarbij zei: "Ga nu naar de varkensstal en ga daar liggen," gebeurde er niets, Odysseus behield zijn menselijke gestalte. De held stortte zich met getrokken zwaard op de verbaasde tovenares en dreigde haar te doden. Circe gilde luid en wierp zich aan de voeten van Odysseus. "Wie ben jij?" snikte ze, "waar kom je vandaan? Waarom heeft mijn toverdrank geen vat op je? Ben jij soms Odysseus, die naar mij toe zou komen, zoals de god Hermes mij verkondigde? Berg toch snel je zwaard op en kom mee naar mijn bed waar we de liefde kunnen genieten." Maar Odysseus antwoordde haar: "Hoe kan ik aardig tegen je zijn en je liefhebben terwijl je mijn vrienden in varkens hebt veranderd. Ik zal niet in je bed komen als je niet meteen de heilige eed zweert om mij niets te doen." Circe zwoer meteen de eed.

De liefelijke dienstmaagden van Circe maakten een bad en een maaltijd voor Odysseus. De held zat daar echter met een hart vol droefenis en raakte spijs noch drank aan. Toen de mooie tovenares, vol verlangen om met hem het bed te delen, hem naar zijn zorgen vroeg, zei hij: "Hoe kan ik mij laven, hoe kan ik mij aan de liefde overgeven, als ik telkens er aan moet denken hoe mijn vrienden daar buiten als varkens in een stal woelen en vieze eikels moeten eten? Er zal geen vreugde in mijn hart heersen voordat ze verlost zijn." En meteen ging Circe naar buiten, dreef de varkens de stal uit, en bestreek ze met een heilzame wonderzalf; toen vielen de borstels van de varkens en hun menselijke aangezicht keerde terug. Allen werden weer mannen, en ze waren daarbij veel jonger dan ze eerst waren.

Grote vreugde heerste alom toen de vrienden Odysseus herkenden. Tranen en jubel vermengden zich toen ze elkaar in de armen vielen, zelfs Circe was door dit weerzien geroerd en snikte.

Een jaar lang woonden ze bij Circe, Odysseus en de tovenares beminden elkaar. Toen vroegen de mannen aan Odysseus om aan terugkeer naar het vaderland te denken. De held wierp zich aan de voeten van de tovenares en smeekte haar hen te laten vertrekken. En Circe, die Odysseus en zijn mannen toegenegen was, liet ze met een hart vol droefenis vertrekken. Ze wilde hen niet langer tegenhouden. Maar eerst moest Odysseus nog naar de zielen in de onderwereld afdalen. Daar zou de vrome ziener Teiresias hem over zijn terugreis vertellen.


*   *   *

De tovenares Circe Samenvatting
Een Griekse mythe over Odysseus en een tovenares. Wanneer Odysseus tijdens zijn omzwervingen op het eiland van de tovenares Circe komt, worden zijn vrienden door haar betoverd in varkens. Met behulp van de god Hermes, die hem een toverkruid geeft (moly), lukt het Odysseus zelf weerstand te bieden aan de toverkunsten van de heks en worden zijn vrienden weer mensen. Lees het verhaal

Toelichting
Bron: Homerus, Odyssee 10, 133 e.v.

Een sprookje over een tovenares en over mensen die in dieren worden veranderd; vergelijkbare motieven zijn bij de gebroeders Grimm te vinden, zoals bij De Kikkerkoning of IJzeren Hendrik.

Circe doet zeker denken aan de heksen uit de ons bekende sprookjes. Vooral de beschrijving van haar huis en haar eerste optreden doen aan de gebroeders Grimm denken, met name aan Hans en Grietje. Een ander motief zien we in het toverkruid moly.

Het eiland Aia (of Aiaia - 'jammerend') is het Eiland van de Dageraad en in alle opzichten een doodseiland, waar de bekende Doodsgodin zingt terwijl ze spint. Circe (of Kirke - 'valk') is de dochter van de zonnegod Helios en Perse en had een met wilgen beplante begraafplaats in Kolchis, die aan Hekate gewijd was.

De mannen die in beesten veranderd worden, doen denken aan de leer der zielsverhuizing, maar het zwijn is speciaal gewijd aan de doodsgodin, en ze voedt ze met de kornoeljes van Kronos, het rode voedsel van de dood, dus misschien zijn het wel gewoon geesten.

Over de betekenis van 'moly' (het toverkruid) zijn de geleerden het niet eens. Sommigen noemen het 'wilde wijnruit', maar de beschrijving in de Odyssee doet eerder denken aan de wilde cyclaam, die moeilijk te vinden is, en ook nog witte bloembladen en een donkere bloembol heeft en een heel zoete geur verspreidt. Laat-klassieke schrijvers verbonden de naam 'moly' met een soort knoflook met een gele bloem, waarvan men dacht dat hij (net als de ui, de zeelook en de echte knoflook) groeide bij afnemende maan, en niet bij wassende maan, en daarom als middel kon dienen om de maanmagie van Hekate tegen te gaan.

Trefwoorden

Thema

Verhaalsoort

Bron
"Sprookjes uit de Griekse oudheid" bewerkt door Erich Ackermann, vertaald door Joost Zwart. Uitgeverij Elmar, Rijswijk. ISBN: 90-389-026-97

Herkomst: Griekenland
Verteltijd: ca. 12 min.
Leeftijd: vanaf 10 jaar

Lees ook