Volksverhalen Almanak

Nasreddin Hodja - Zo leermeester, zo leerling Zo leermeester, zo leerling

Een 17e eeuws Hodja-miniatuurDe lang verbeide dag brak aan dat Nasreddin als een volleerde hodja het wijde Turkse land in trok om voor zichzelf te beginnen. Zijn oude leermeester tuurde hem na tot de laatste stofwolkjes die de hoeven van Nasreddins ezel opwierpen, vervluchtigd waren. De wijze grijsaard trok zich daarna terug en verzonk in diep gepeins bij de tombe van de heilige die het kernpunt vormde van zijn moskee.

Inmiddels reed Nasreddin Hodja met een slakkengangetje door het Anatolische hoogland. De aalmoezen die hij hier en daar wist te verkrijgen, waren karig en schaars. Hij piekerde en besloot dat met de grootst mogelijke zuinigheid met de beschikbare geldmiddelen moest worden omgesprongen. Het innemen van voedsel berustte - goed beschouwd - op een kostbare gewoonte. Elke gewoonte is af te leren, mits het afwennen geleidelijk genoeg geschiedt. Daarom halveerde hij iedere dag de portie voer voor zijn ezel.

Het tijdstip kwam dat het dier na de volbrachte dagtaak op één - echt één! - lepel haver werd getrakteerd. Dit bleek te veel voor het arme beest, dat ten gevolge van de drastische kuur die zijn baas op hem toepaste, sterk vermagerd was. Het ontstellende feit deed zich voor dat het trouwe dier diezelfde avond nog de laatste adem uitblies. De hodja was radeloos door dit volkomen onverwachte verlies. De ramp trof hem alsof de maansikkel plotseling uit de hemel was gevallen en zijn schedel had gekliefd. Hoe moest hij nu verder door het leven gaan? Het zou erop neer komen dat hij voortaan gewoon zou moeten lopen, op eigen benen, net als de allerarmste drommel. Hij begroef degene die eens zijn dierbaarste bezit uitmaakte, en weende bittere tranen.

Dagenlang zat hij moedeloos naast het verse graf te treuren. Nieuwsgierige voorbijgangers vroegen hem, waarom hij toch zo ontroostbaar bedroefd was. Nasreddin wees op de graf heuvel en mompelde snikkend: "Mijn beste vriend." De passanten vroegen tactvol niet verder. Vol piëteit trokken zij hun conclusies uit dit imposante rouwbetoon. Kennelijk was deze hodja door een zware slag getroffen, die moeilijk te verwerken viel. Gezien zijn beroep, kon deze diepe treurnis alleen veroorzaakt worden door het heengaan van een vriend die in een reuk van heiligheid had geleefd. De tentoongespreide smart werd delicaat geëerbiedigd. Vol medegevoel gaf men gul. De giften werden zelfs een traditie.

Het duurde niet lang of Nasreddin Hodja had genoeg geld bij elkaar om over het graf heen een fraaie tombe, versierd met mooie, blauwgroene tegels, te laten bouwen. Meer erkenning was niet nodig. Van heinde en verre stroomden echter de pelgrims toe om in klinkende munt en goederen hun eerbied te betuigen aan de heilige die hier voor eeuwig rustte. Er werd zo gul gegeven dat Nasreddin Hodja zich de bouw van een riante moskee rondom de tombe kon veroorloven.

Op een goede dag kwam de oude leermeester op zijn grauwe viervoeter langs. Bij geruchte had hij vernomen dat zijn voormalige leerling schitterend geslaagd was in het godsdienstig leven. De eerbiedwaardige bezoeker bond zijn ezel vast aan de stam van een olijfboom en stapte de binnenplaats op. In het midden daarvan klaterde een marmeren fontein. De oude man waste zich daar de voeten, zoals het behoort en betrad daarna bewonderend de door zijn pupil gebouwde moskee.

Nasreddin begroette zijn leermeester met de grootste eerbied. Zoals de gewoonte voorschrijft, nam hij diens hand, bracht deze naar zijn lippen en drukte haar vervolgens tegen zijn voorhoofd en tegen zijn hart.

Na deze plichtplegingen keek de oude hodja waarderend om zich heen en zei: "Zo te zien, is Allah je welgezind, mijn zoon."

"Ik mag niet klagen, Allah is groot!" sprak de voormalige leerling vroom.

De krasse grijsaard werd vertrouwelijk. Met zijn elleboog stootte hij Nasreddin tegen zijn elleboog en zei: "Zeg eens, Nasreddin, in vertrouwen nietwaar, als twee collega's onder elkaar, wie is die heilige wel die onder dat prachtige grafmonument zijn laatste rustplaats gevonden heeft?" Een vakgenoot, vooral iemand bij wie men het beroep zo goed heeft geleerd, mag men niets op de mouw spelden.

Nasreddin Hodja keek om zich heen of niemand hen kon beluisteren. Vanachter zijn hand, vlakbij het oor van de vereerde leermeester vertrouwde hij deze toe: "Mijn ezel, waarde hodja!" Het schokkende geheim had een wonderlijk effect op de oude heer. Hij leek een geweldige schik te hebben. Hij lachte geluidloos, vol van binnenpret en vertoonde daarbij de enige tand die hij nog bezat. Dit verschafte Nasreddin de moed om op zijn beurt te vragen: "Onder ons gezegd en gezwegen, wijze hodja, welke heilige heeft het graf in uw moskee in een gewijde plaats herschapen?"

"Och, Nasreddin," fluisterde de eerbiedwaardige bezoeker, "het blijft onder ons, nietwaar? Dat was zijn moeder!"


*   *   *

Nasreddin Hodja - Zo leermeester, zo leerling Samenvatting
Zo leermeester, zo leerling. Wanneer Nasreddin volleerd hodja is geworden verlaat hij zijn leermeester en trekt hij op zijn ezel het Anatolische land in. Het voedsel is schaars en hij besluit dat eten niets anders is dan een kostbare gewoonte die afgeleerd kan worden. Hij zet zijn ezel dan ook op rantsoen, echter met dramatische gevolgen. Wanneer zijn trouwe viervoeter is gestorven, is Hodja niet te troosten. Maar dan komen er mensen die denken dat hij treurt om een heilige en ze beginnen hem zoveel geld te geven dat hij een mooie moskee om het graf van de 'heilige' kan bouwen. Dan komt zijn vroegere leermeester op bezoek die toch wel wil weten welke heilige in het graf ligt... Lees het verhaal

Toelichting
Turkse verteltraditie. Nasreddin Hodja is een legendarisch figuur in Turkije en ook wel onder de moslimbevolking van de Balkan. Zijn belevenissen zijn te vergelijken met die van Tijl Uilenspiegel uit het Nederlandse en Duitse taalgebied. Al vanaf 1250, tijdens zijn leven, tot vandaag de dag doen er een paar honderd verhaaltjes over hem de ronde. Verhaaltjes van zijn wijsheden, listen, rechtvaardigheid, bedrog, grappen en slimheid. Iedere Turk binnen en buiten Turkije kent er wel een aantal van. De verhaaltjes worden behalve als vermaak ook gebruikt om iemand niet rechtstreeks, maar wel haarfijn (zo scherp als Nasreddin Hodja het deed) te zeggen waar het op staat.

Als hodja (islamitisch geestelijke) was Nasreddin een door velen gewaardeerd raadsman, óók en vooral in allerlei niet-religieuze aangelegenheden. Nasreddin Hodja was als praktisch filosoof vermaard om zijn subtiele grappen, die tot op de dag van vandaag bekend gebleven zijn. Van generatie op generatie zijn de anekdotes onder de mensen blijven leven en telkens opnieuw doorverteld. Het volk herkende de door Nasreddin Hodja geschetste situatie in zijn eigen dagelijkse werkelijkheid. Grootouders vertelden de verhalen telkens opnieuw door aan hun kleinkinderen, zodanig dat het leek, alsof zij de gebeurtenissen persoonlijk meegemaakt hadden.

Nasreddin HodjaNasreddin Hodja wordt vaak achterstevoren op een ezel afgebeeld. Zo is hij ook in Turkije als koperen beeldje te koop.

Het verhaal wil dat Nasreddin Hodja op een dag zo, achterstevoren, op zijn ezel reed. De mensen die hem tegenkwamen wezen hem daarop. Nasreddin Hodja antwoordde dat niet hij achterstevoren zat, maar de ezel achterstevoren liep. Toen even later de ezel struikelde in een geul in de weg, en Nasreddin Hodja viel, lachten de mensen hem uit: "Dat krijg je ervan als je achterstevoren zit."

Nasreddin Hodja riep boos naar de mensen: "Dat komt niet door mij, maar door die stomme ezel. Die moest toch zo nodig de verkeerde kant op!"

Volgens de legende werd Nasreddin Hodja geboren in een dorpje in de buurt van het stadje Sivrihisar, ongeveer honderd kilometer ten westen van Ankara. Later verhuisde hij naar Aksehir, dichtbij de stad Konya. Hij is daar ook gestorven. Op de plaats waar hij begraven ligt, is een karakteristiek monument opgericht. Het bestaat uit een deur met een groot hangslot erop. Muren zijn echter niet aanwezig.

Trefwoorden


Thema

Feest / viering

Meer verhalen over Hodja

Verhaalsoort

Bron
"Turkse sprookjes en legenden. Türk dostlarima sevgilerimle" opnieuw verteld door F.A.L. Kreiken-Pape. Uitgeverij Het Spectrum, Utrecht/Antwerpen, 1969, p. 10-12.

Herkomst: Turkije
Verteltijd: ca. 7 min.
Leeftijd: vanaf 8 jaar

Lees ook