SAMENVATTING:
Wanneer een boer een grenssteen verplaatst, moet hij na zijn dood blijven rondspoken als een 'vurige beer' (een vuurman).

TOELICHTING:
Vuurmannen zijn vurige spookgestalten die zich in hun leven een vloek op de hals hebben gehaald. In de sage van Soest gaat het om een boer die zijn grenssteen heeft verzet, maar in andere sagen gaat het ook wel om onrechtvaardige landmeters of moordenaars. De zondaars kunnen na hun dood geen rust vinden.

De vuurmansage is in Nederland, maar ook daarbuiten, een wijd verbreid verhaal. De sage is waarschijnlijk ontstaan door twee factoren: het waarnemen van lichtverschijnselen en de christelijke associatie met (verdoemde) zielen.

Vroeger was er nog geen straatverlichting en waren de wegen onbegaanbaar. Men verdwaalde nog wel eens en allerlei verhalen over spookverschijningen maakten de mensen angstig om 's nachts op pad te gaan. Fosforische dampen vanuit venen en moerassen gaven lichtverschijnselen in de nacht. Veel daarvan werden door mensen aangezien voor mythologische en spookachtige wezens. Bij stil weer, een drukkende, dampige lucht en motregen zouden verhevelingen (natuurlijke lichtende en waterachtige verschijnselen in de dampkring) te zien zijn. Deze verhevelingen - Ruils genaamd (Gronings woord voor 'dwaallichtje') - zou men aangezien kunnen hebben voor vurige landmeters. Het zijn echter niet meer dan fosforische lichtsoorten, die uit een moerassige grond opstijgen. Fosfor is een geelachtige, doorschijnende stof, die in de natuur in verbinding met andere elementen licht ontvlamt en bij gewone temperaturen zeer langzaam verbrandt, zodat het in de duisternis licht verspreidt. De sage van de vuurman zou dus zijn oorsprong hebben in natuurverschijnselen. Aangezien de moerassen en venen dicht bij de akkers lagen, heeft dit geloof daar dan ook nog lang voortgeduurd en het bleef bestaan omdat het telkens opnieuw waargenomen werd.

Terugkerende doden werden door de katholieke kerk gebruikt om de christelijke leer te benadrukken. Ze bewees het het bestaan van onsterfelijke zielen, het geloof in het hiernamaals en de principes van straf en beloning na de dood. De vuurmannen zouden mannen kunnen zijn die in het vagevuur verkeren, totdat ze verlossing krijgen om naar de hemel te gaan. Maar waarom werden de grenssteenverzetter op deze manier gestraft? In de bijbel vinden we een passage, waarin Job zijn woede uit tegen iedereen "die grensstenen verplaatsen, die kudden stelen en ze weiden als de hunne." (Job 24:2). En verder: Spreuken 22:28: "Verplaats geen oude grenzen, je voorouders hebben ze vastgesteld," Deuteronomium 19:14: "U mag in het gebied dat de Heer, uw God, u toewijst in het land dat Hij u in bezit geeft, de stenen die al generaties lang andermans grond begrenzen niet verplaatsen" en Deut. 27:17: "Vervloekt is eenieder die de grensstenen van een ander verplaatst."

Tegenwoordig speelt de vuurmansage in het volksgeloof geen rol van betekenis meer. In de folklore en het toerisme speelt de sage echter nog wel een rol. In de populaire literatuur en media wordt aandacht besteed aan deze sage. Zo is er een Suske & Wiske stripalbum dat gaat over De Vonkende Vuurman (no. 246). Hierin wordt het verhaal verteld van een boer die vroeger de grenspaal had verzet, waardoor hij land van zijn buurman gestolen had. Suske en Wiske komen de vuurman tegen en proberen hem te helpen. Als de grenspaal op de juiste plek wordt teruggezet zal de vuurman verlost zijn.

Ook in de Nederlandse horrorfilm SL8N8 vinden we een moderne versie van de vuurmansage.

Soest komt van: Zoys, Soyse, Suysen, Sose en het betekent 'bron op de grens van hoge en lage grond'. Maar ook: een nederzetting aan de oostzijde. En in dat geval wordt waarschijnlijk de zuidoost helling van de Engh bedoelt. Dat is een uitloper van de Utrechtse Heuvelrug. Daar achter lag het buurtschap Heze. Heze verdween onder stuifduin; het huidige Soesterduinen. Aan Heze herinneren zich nu nog de wijken van Soest 'Overhees'en 'Hees'.

Op de Engh, dat een akker was, lag een blauwe steen. Soestdijk ligt nu op die plek. Op de Engh is een zandheuvel waarvan men vroeger dacht dat het een grafheuvel was. Dat staat bekend als Nengerbergje: de blauwe steen was waarschijnlijk een grenssteen. Vroeger werden veel zwerfkeien gebruikt als grensstenen.