Volksverhalen Almanak


Leeftijd:
Verteltijd: ca. 1 min.
Herkomst:




Het broekie van Jantje Een smartlap van het zuiverste water van Koos Speenhoff

Er was eens 'n haveloos ventje
Die vroeg aan z'n moeder 'n broek
Maar moeder verdiende geen centje
en vader was wekenlang zoek

Ach, moedertje, geef mij geen standje
er zit in mijn broekie 'n scheur!
en de jongens op school roepen: Jantje
Jouw billen die zien we d'r deur!

De moeder werd ziek van de zorgen
Lag stil en bedrukt in een hoek
Geen mens die haar centen wou borgen
En Jantje vroeg toch om z'n broek

Toen heeft zij haar rok uitgetrokken
de enigste die ze bezat
en ze maakte van stukken en brokken
een broek voor haar enigste schat

Nou konden ze Jantje niet plagen
Nou waren zijn billen niet bloot
Maar voor hij zijn broekie kon dragen
Ging moeder van narigheid dood

Ze stierf van 't sjouwen en slaven
Vervloekt en verwenst door haar man
Toen Jantje haar mee ging begraven
toen had hij zijn broekie pas an


*   *   *

Het broekie van Jantje Samenvatting
Een smartlap van het zuiverste water van Koos Speenhoff.

Toelichting
Jacobus Hendrikus (Koos) Speenhoff (Rotterdam, 23 oktober 1869 - Den Haag, 3 maart 1945) was een Nederlandse dichter-zanger. Voor de Nederlandse kleinkunst heeft hij een pioniersrol vervuld.

Bekende liedjes
Het broekie van Jantje
Brief van een moeder aan haar zoon die in de nor zit
De schutterij (Ook wel bekend als: Daar komen de schutters)
Ik hou van alle vrouwen

Levensloop
Speenhoff groeit op in Krimpen aan de Lek. Hij is de zoon van de vooraanstaande protestantse koopman Jacob Speenhoff en de katholieke Magdalena de Jager - een vrouw van eenvoudige komaf. Na een korte periode bij de marine - die hij vanwege een ongeval verlaat - treedt Speenhoff bij zijn vader in dienst als vertegenwoordiger. Hoewel hij in die hoedanigheid half Europa door mag reizen, verveelt het vak hem al snel. Omstreeks 1895 verruilt hij het dorp Krimpen voor het mondainere Rotterdam om daar het leven van bohemien te leiden. Uiteindelijk probeert hij van zijn hobby - het schrijven van versjes en liedjes - zijn beroep te maken.

Dat lukt wonderwel. Rond 1905 is Speenhoff, dankzij de ongewone openhartigheid waarmee hij het volkse leven beschrijft en de even ongewone deftigheid waarmee hij zijn liedjes ten gehore brengt, een succesvol variétéartiest, die daarnaast ook bekendheid verwerft met het maken van illustraties - bijvoorbeeld bij zijn eigen verzenbundels. Zijn lijfspreuk luidt 't Is anders. Het motto is een treffende illustratie van de verwarring die in de loop van zijn leven rond de deftige volkszanger zal blijven bestaan.

Op 24 augustus 1905 trouwt Speenhoff met Cesarina Prinz. De twee treden gezamenlijk op als de heer en mevrouw J.H. Speenhoff-Prinz.

Hoewel het werk van Speenhoff in brede kring wordt gewaardeerd zijn er ook andere geluiden. Met name in conservatief-katholieke kring wordt schande gesproken van het 'zedeloze' en 'ontaarde' karakter van Speenhoffs liedkunst. Men valt met name over het gebruik van woorden als sloerie, billen en de uitdrukking stijf-vloeken. Het levert diverse schandalen op die Speenhoff tot held van het vooruitstrevende volksdeel maken.

Op 13 februari 1915 geeft heel kunstminnend Nederland acte-de-presence bij Speenhoffs koperen artiestenjubileum. Er wordt vastgesteld dat de bloemenhulde die Speenhoff bij die gelegenheid wordt gebracht, alle records breekt en in het bijbehorende gedenkboek steken prominenten als Herman Heijermans, Willem Kloos en Henriëtte Roland Holst de loftrompet over de jubilaris.

Nog datzelfde jaar blijkt dat het jubileum tegelijk een soort afscheidsfeest was. Speenhoff is kennelijk niet met zijn tijd meegegaan en het kunstminnende publiek laat het steeds meer afweten. Eind 1915 veroorzaakt hij ophef doordat hij, als reactie op kritiek uit katholieke hoek, vertelt dat hij zelf katholiek is. De mededeling krijgt steeds meer het karakter van een bekering. Speenhoff zegt zich te schamen voor zijn vroegere werk. Hij kuist zijn oude teksten. Brief van een moeder aan haar zoon die in de nor zit heet vanaf dat moment Brief van een moeder aan haar zoon die in de gevangenis zit; de billen worden beentjes en onzedelijk geachte versregels worden vervangen door minder openhartige varianten.

Of Speenhoffs koerswijziging het gevolg is van nieuwe morele inzichten, of dat hij probeert meer optredens voor katholieke ontspanningsverenigingen te krijgen, blijft onduidelijk. In elk geval is hij vanaf dat moment voor velen het mikpunt van spot. In de loop der jaren ontwikkelt hij zich tot een verbitterde conservatief die regelmatig klaagt over het gebrek aan serieuze erkenning voor zijn werk.

In de jaren dertig doet Speenhoff een aantal antisemitische uitspraken en tijdens de oorlogsjaren doet het gerucht de ronde dat Speenhoff lid van de NSB is geworden. De naam Speenhoff wordt namelijk regelmatig genoemd in het pro-Duitse radioprogramma Het Zondagmiddagcabaret van Paulus de Ruiter (waaraan ook Jacques van Tol meewerkt.) Het is echter niet Koos of Cesarina maar hun dochter Ceesje Speenhoff die in het programma optreedt. Koos Speenhoff heeft zich altijd van de politieke activiteiten van zijn dochter gedistantieerd.

Vlak voor het einde van de Tweede Wereldoorlog is Speenhoff een van de doden die vallen bij het bombardement op het Haagse Bezuidenhout.

Het levenslied
Volgens Van Dale: een 'lied waarin gewoon-menselijke dingen (met accent op het droevige, sentimentele of melodramatische) worden bezongen en al of niet een bepaalde levens- of maatschappijbeschouwing tot uitdrukking komt'.

De smartlap is volgens dezelfde Van Dale geen verwijzing naar de zakdoek om de tranen te drogen, maar een synoniem voor het levenslied dat tevens wordt omschreven als ‘sentimenteel lied, (ongunstig) levenslied met vals sentiment'.

Verschillen
Het levenslied bezingt met een snik in de stem een treurig lot. Ze gaan over de grote thema's die iedereen bezighouden, jong, oud, arm en rijk. De opbouw is meestal eenvoudig: drie coupletten en drie refreinen. De tekst heeft een moralistische strekking. Het grote verschil tussen levenslied en smartlap is dat het levenslied meestal in de derde persoon wordt geschreven, het gaat over het leed van een ander. Terwijl de smartlap meestal over (het leven van) de zanger zelf gaat.

Het is aannemelijk dat het woord ‘smartlap' verwijst naar de marktzangers die vroeger met beschilderde doeken het verhaal van hun ballades aan het ongeletterde publiek vertelden.

Het broekie van JantjeMaar Jacques Klöters, dé autoriteit op het gebied van het Nederlandse levenslied, beweert in zijn pas verschenen boek ‘Huilen is voor jou te laat’ dat het woord 'smartlap’ pas in de jaren zestig van de twintigste eeuw in zwang raakte, als aanduiding voor sentimentele liederen voor mensen 'met weinig literaire ontwikkeling'.

In die tijd werd er ietwat neerbuigend gekeken naar de liederen 'in kromme taal, vol vals sentiment en met veel opgebakken narigheid'. Klöters stelt verder dat tegenwoordig juist deze liedjes gewaardeerd worden. "Zo is de spottende term smartlap eigenlijk een aanbeveling geworden, een aanwijzing voor de kwaliteit van het opgeroepen sentiment," schrijft Klöters in zijn voorwoord.

Trefwoorden

Thema

Verhaalsoort

Herkomst: Nederland
Verteltijd: ca. 1 min.
Leeftijd: vanaf 7 jaar

Lees ook